Logo Universiteit Utrecht

Montaigne Centrum

De Rechter als Mens – Rechtelijke legitimiteit in de 21e eeuw

Vrouwe Justitia, Else Ringnalda

Laura van den Berg

Met de aanvang van het nieuwe decennium zijn veel van onze veronderstelde zekerheden op losse schroeven gezet. In Nederland werden beleids- en bouwplannen aan banden gelegd door de stikstof– en Urgenda-uitspraken, in Europa brengt de brand in kamp Moria de vluchtelingencrisis tot een nieuw hoogtepunt en wereldwijd worden landsgrenzen die de afgelopen jaren met veel ijver zijn opengebroken, haastig weer opgetrokken als gevolg van het Corona-virus. Meer dan ooit hebben we te maken met problemen die tijds- en landsgrenzen overschrijden, terwijl oplossingen nog vaak worden gezocht binnen deze grenzen. Wanneer zich een frictie voordoet tussen internationale afspraken en nationaal beleid komt dit vaak in eerste instantie terecht bij de nationale rechter. Hierdoor worden nationale rechters in toenemende mate geconfronteerd met ingewikkelde kwesties, waarbij de toepasbare rechtsorde onduidelijk is, de oorzaken en gevolgen onvoorzienbaar en de betrokken partijen veelal onzichtbaar; zij maken deel uit van toekomstige generaties (klimaatzaken) of dobberen op een bootje tussen verschillende jurisdicties en landsgrenzen in (vluchtelingen en migratie). Deze gevoelige en complexe zaken vragen om een rechterlijk oordeel dat vaak niet direct voortvloeit uit de nationale wet en dwingen de rechter op onontgonnen terrein. In mijn masterscriptie onderzocht ik hoe de nationale rechter haar besluitvorming kan wapenen tegen de vele onzekerheden van de 21e eeuw. Hierbij ging ik te rade bij de postmoderne filosofie. 

(meer…)

Death by ransomware

Jan-Jaap Oerlemans

On 10 September 2020, ransomware infected 30 servers at University Hospital Düsseldorf, crashing systems and forcing the hospital to turn away emergency patients. As a result, German authorities stated, a woman in a life-threatening condition was sent to a hospital 20 miles away in Wuppertal and died from treatment delays. On 28 September, another alarming news article stated that ‘a major hospital chain’ was targeted with ransomware in ‘more than 400 locations’ across the United States. In this blog post, I examine the incident and reflect on it from a Dutch legal perspective. I also consider the question whether IT systems in health care are a ‘vital infrastructure’, which may receive special protection of the Dutch National Cyber Security Centre.

(meer…)

National security and the processing of personal data

Jan-Jaap Oerlemans, Mireille Hagens

On 10 October 2018, ‘Convention 108’ of the Council of Europe regarding the ‘automatic processing of personal data’ (1985) was updated. Convention 108+ now explicitly incorporates the processing of personal data in a national security context. The Netherlands signed Convention 108+ on 10 October 2018 and is now in the ratification process. Surprisingly, Convention 108+ did not gain much attention yet. For the Netherlands, the treaty may bring changes to current legislation, because it provides more stringent regulations for the processing of data in a national security context and possibly provides for broader powers for oversight authorities.

(meer…)

Predictive policing: hoe groot is de kans dat jij op een mobiele bandiet lijkt?

 © J.N.I. van Rooij.

Vera Prins

Het klinkt als sciencefiction, maar Europese en Amerikaanse politieteams proberen het steeds meer: criminaliteit voorkomen in plaats van achteraf opsporen. Via risicomodellen worden personen en gebieden geïdentificeerd. Deze werkwijze wordt ook wel predictive policing genoemd. Ook in Nederland experimenteert de politie met predictive policing in zogenaamde ‘proeftuinen’. Een ontwikkeling die niet gespeend is gebleven van bezwaren. Zo bekritiseerden Kamerleden het gebrek aan openheid rondom predictive-policingprojectenOok burgers zijn kritisch over het gebruik van technologie door de politie. Voldoende reden om in mijn masterscriptie een van de proeftuinen van de politie eens nader onder de loep te nemen aan de hand van nieuwsberichten, Wob-verzoeken en interviews. In dit onderzoek toetste ik de proeftuin ‘Sensing Mobiel Banditisme’ in Roermond aan het recht op gegevensbescherming en het recht op non-discriminatie. In deze blog leg ik uit hoe het Sensing-project werkt, waar het misgaat en welke kaders moeten worden vastgesteld om mensenrechten te beschermen.

(meer…)

Bouwstenen voor een verbindende rechtswetenschap

Elaine Mak

Sinds het verschijnen van Carel Stolkers artikel ‘Ja, geléérd zijn jullie wel!’ in 2003 is er heel wat inkt gevloeid in het debat van rechtswetenschappers over de methode(n) en de kwaliteit van onderzoek op ons vakgebied. De beperkte successen van rechtswetenschappers in de verwerving van onderzoekssubsidies bij onder andere NWO en de European Research Council zijn daarbij een belangrijke aanjagende factor geweest. In het afgelopen decennium heeft dit volgens gerenommeerde rechtswetenschappers, zoals Jan Smits en Jan Vranken, geresulteerd in een identiteitscrisis waarin ter discussie staat of we de juiste onderwerpen oppakken en de juiste vragen stellen en of onze onderzoeksmethoden wel aan de maat zijn. De rechtswetenschap loopt collectief het gevaar weg te zakken in een Calimerocomplex ten opzichte van andere wetenschappelijke disciplines, aldus zowel Stolker als Smits. Stolker heeft opgeroepen tot een meer reflexieve houding, waarin rechtswetenschappers meer nadenken over de eigen discipline en de plaats ervan in de universiteit. Smits houdt ons voor dat we veel beter aan de buitenwacht moeten duidelijk maken wat juridisch onderzoek zo belangrijk maakt en waarom dit betrokken moet worden bij grote onderzoeksthema’s en in het maatschappelijke debat. Een groep rechtswetenschappers aan Nederlandse universiteiten, waaronder de auteur van dit stuk, heeft zich de hierboven geschetste ontwikkelingen aangetrokken. Dit blog doet een aanzet tot verdere discussie.

(meer…)

Algoritmen kunnen publieke waarden bedreigen, maar het wetboek hoeft niet drastisch op de schop

Stijn van Deursen en Stefan Kulk

Iedereen heeft in het dagelijks leven, al dan niet bewust, te maken met beslissingen die worden genomen door algoritmen. Zo gebruikt de overheid algoritmen om verkeersboetes uit te schrijven en te innen, fraude te detecteren en belastingaanslagen op te leggen. Maar bijvoorbeeld ook banken en verzekeraars maken gebruik van slimme technologieën om te bepalen of je voor hun producten in aanmerking komt. Het gebruik van algoritmen kan het leven makkelijker en efficiënter maken, maar het kan ook grote risico’s met zich brengen voor het verwezenlijken van fundamentele waarden in onze samenleving. Samen met andere onderzoekers van het Montaigne Centrum deden wij in opdracht van het WODC onderzoek naar de gevolgen van algoritmische besluitvorming voor de verwezenlijking van publieke waarden en belangen en de rol die het recht daarin speelt. In dit blog gaan we in op onze bevindingen.

(meer…)

Het virus en de rechter, een eerste verkenning

Eddy Bauw en Frans van Dijk

De coronacrisis stelt de rechtspleging in alle getroffen landen voor grote organisatorische uitdagingen en fundamentele juridische vragen. In het hogere belang van de beteugeling van het virus nemen overheden vergaande maatregelen, waarbij burgerrechten in het geding kunnen zijn. Waar gaat het optreden van de overheid, in het belang van de gezondheid van haar burgers, te ver? Hoe moeten de risico’s worden verdeeld? Dit zijn slechts enkele van de vele vragen waarover rechters zullen moeten beslissen, en dat onder zeer uitzonderlijke werkomstandigheden. Het is tijd voor een eerste verkenning van het functioneren van de rechtspleging in de coronacrisis en de rol die de rechter in deze crisis heeft te vervullen. Dit blog is een korte voorpublicatie van ons artikel in Recht der Werkelijkheid in het najaar.

(meer…)

De rechtspraak heeft Corona!

Alex Brenninkmeijer

Gelukkig kan ‘de rechtspraak’ geen virusinfectie krijgen, maar blijkbaar werd ‘de rechtspraak’ flink getroffen door de gevolgen van COVID-19. Net als bij vele andere instellingen en bedrijven leidde de lockdown tot sluiting van de gerechtsgebouwen. Uiteindelijk hebben rechters hun werk weer opgepakt, maar ondertussen zijn in de verschillende rechtsgebieden flinke achterstanden ontstaan. Van verschillende kanten klonk de kritiek op dat de rechtspraak – van bovenaf – besloten had om de gerechtsgebouwen te sluiten en de facto daarmee de rechtspraak stil te leggen.

(meer…)

SyRI: voor de overheid met een menselijk gezicht

Stefan Philipsen en Evert Stamhuis

Het is algemeen bekend dat wij in een datasamenleving leven. Voor de argeloze observant lijkt die datasamenleving zich te beperken tot het domein van de commerciële bedrijven. In de relatie met Google, Facebook, Microsoft, Amazon, Apple en – niet te vergeten – Tencent en Alibaba vormt onze data een ruilmiddel voor toegang tot platforms, gepersonaliseerde gebruikerservaringen en aanbiedingen. Veel minder bekend is dat toen deze bedrijven de markt begonnen te veroveren, ook de overheid de waarde van digitaal contact, data en data-analyses ging ontdekken. Voor de meest gevarieerde vormen van contact tussen overheid en burgers en bedrijven werden digitale interfaces ingevoerd. Niet alleen werden burgers en bedrijven zo medeverantwoordelijk voor de informatie-invoer, ook werden zij klant van de E-overheid. Gebruikerservaringen werden belangrijk, en het contact met de overheid werd steeds vaker gepresenteerd als een dienst. Door de digitalisering van de ‘service’verlening, beschikte de overheid over steeds meer digitaal verwerkte informatie. De beschikbaarheid van grootschalige databestanden opende nieuwe vergezichten. Niet alleen zou nog betere en snellere dienstverlening mogelijk zijn – door bijvoorbeeld de aangifte inkomstenbelasting al voor een groot deel in te vullen – ook kon de beleidsvoorbereiding en uitvoering door eigen data-analyses worden ondersteund. Door databestanden met elkaar te koppelen konden wetten en regels op een betere en effectievere wijze worden gehandhaafd. Een voorlopig hoogtepunt in deze ontwikkeling vormde het Systeem Risicoindicatie, beter bekend als SyRI. Dit systeem laat zien dat het tijd is om een normatief kader te ontwikkelen om de (verdere) digitalisering van het overheidshandelen te reguleren.  

(meer…)

Three lessons on the relationship between EU and national law in the context of the duty of consistent interpretation

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is 1578756581-flash-forest-drones-bomen-planten-miljard-2020-1-1024x534-1-1-740x386.jpg

Sim Haket

Is it possible to avoid a conflict between EU and national law that would result in a national court disapplying the conflicting national provision? Under certain circumstances, the duty of consistent interpretation can offer a solution. For example: two individuals conclude a sales contract, which one subsequently claims is void under EU law whereas the other replies that it is a valid contract under national law. If the dispute comes before a national court, it can resolve this issue by interpreting the provision prescribing the validity of the contract in conformity with the EU law provision. But how do judges determine whether such an interpretation is possible? They will have to take into account requirements imposed by the duty of consistent interpretation, but also the discretion that is available to them under national rules of interpretation. Do existing theories on the relationship between EU and national law, i.e. primacy, national constitutionalism and constitutional pluralism, adequately explain the interaction between EU and national law in the context of the duty of consistent interpretation? In this blog, I offer three important lessons for answering this question. This is based on the full analysis of the question in my PhD thesis The EU law duty of consistent interpretation in German, Irish and Dutch courts.

(meer…)