Logo Universiteit Utrecht

Montaigne Centrum

Pleidooi voor een multidimensionale bestuursrechtswetenschap

Lukas van den Berge

Toen ik alweer enige tijd geleden aan mijn proefschrift begon, was het de bedoeling dat ik iets op papier zou gaan zetten over de theorie van het bestuursrecht. ‘Nou, daar zit je mooi mee’, aldus de reactie van sommigen. ‘Het bestuursrecht heeft helemaal geen theorie, het gaat om de systematisering en de correcte toepassing van het geldende recht en verder eigenlijk niets’. Als ik dan zei dat ik in zo’n reactie een uitgesproken theoretisch standpunt zag, was het gesprek meestal snel afgelopen. In mijn recent verschenen VAR-preadvies ‘Responsief bestuursrecht’ tracht ik het belang van theoretische reflectie op het bestuursrecht opnieuw – nu naar ik hoop iets beter – uit te leggen. In methodologische zin pleit ik kort gezegd voor een multidimensionale bestuursrechtswetenschap die naast juridisch-dogmatische analyse niet alleen empirische, maar ook meer normatief-theoretische gezichtspunten in haar analyse betrekt. Serieuze theoretische reflectie is geen academische franje, maar van onschatbaar praktisch belang om tot goede doordenking en uiteindelijk ook tot adequate hervorming van het bestuursrecht te kunnen komen. 

(meer…)

Voorbij het besluitbegrip: bestuursrecht ontketend?

Lukas van den Berge

Recht en verandering zijn inniger verbonden dan Vroom & Dreesmann, aldus Hans Nieuwenhuis in een tijd waarin dat warenhuis nog floreerde in de Nederlandse winkelstraten. Soms verandert het recht met tromgeroffel en paukenslag. Denk aan ingrijpende arresten als Lindenbaum/Cohen en Urgenda of aan ambitieuze wetgevingsprojecten zoals de nieuwe Omgevingswet. Maar vaker voltrekken veranderingen zich haast zonder dat we er erg in hebben. Het onlangs ter consultatie voorgelegde wetsvoorstel tot wijziging van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015) betreft een verandering van het minder opvallende type. Buiten een kleine kring van specialisten bestaat er nauwelijks aandacht voor. Maar toch gaat het om een voorstel dat uiteindelijk grote gevolgen kan hebben. Als alles meezit, betekent de geplande wijziging een eerste stap in een ontwikkeling die ons eindelijk zal verlossen van het besluitbegrip als de knellende mal die een adequaat functioneren van de bestuursrechtspraak nu al sinds jaar en dag in de weg zit. 

(meer…)

Biopolitics and the Coronavirus: in Defence of Giorgio Agamben

Lukas van den Berge

In some recent blog posts, Italian star philosopher Giorgio Agamben frames the governmental response to the outbreak of the coronavirus in Italy and elsewhere as ‘frenetic, irrational and entirely unfounded’. According to Agamben, Covid-19 is not too different from the normal flus that affect us every year. The governmental reaction to the outbreak would be just another example of the tendency to use the state of exception as a normal paradigm for government. With terrorism exhausted as a legitimation for exceptional measures, the ‘invention of an epidemic’ would serve as an ideal pretext for scaling up such measures almost beyond limitation. Understandably, Agamben’s assessment of the current crisis has met with overwhelming criticism. Some commentators have even called to ‘defend society from Giorgio Agamben’, dismissing his statements as the dangerous ‘ramblings of a 77-year old man’ who should be de-platformed as soon as possible. Evidently, Agamben has been proven wrong in his appraisal of the spread of the virus as an invented epidemic, nothing to be really worried about from a public health perspective. That does not mean, however, that his critique should not be taken very seriously.

(meer…)

Bemiddeling door de rechter: gevaarlijke ontwikkeling of het beste van twee werelden?

Jim van Mourik

Het zal u niet zijn ontgaan: de rechtspraak ligt onder een vergrootglas. Rechts-populistische politici hebben de aanval op de rechtspraak geopend. Sommigen spreken zelfs over het bestaan van  een ‘dikastocratie’.  Daarnaast wordt al sinds jaar en dag geklaagd over het onvermogen van de rechter om problemen van burgers op te lossen en de ontoegankelijkheid van de rechtspraak: ‘het is te duur en duurt te lang’. Daarom heeft de Rechtspraak het programma ‘Maatschappelijk Effectieve Rechtspraak’ (MER) gelanceerd. MER moet leiden tot snelle rechtspraak die beter aansluit bij de behoeften van rechtszoekenden. Het valt op dat daarbij wordt ingezet op bemiddeling door de rechter. Of het nu gaat om pilots zoals de Spreekuurrechter, of om recent onderzoek naar de Vrederechter, steeds wordt het streven naar een schikking gepresenteerd als de manier waarop de rechter snel en goedkoop het conflict van partijen kan oplossen. In mijn masterscriptie heb ik vorig jaar onderzocht of dat inderdaad het geval is: wat zijn de gevolgen van bemiddeling door de civiele rechter voor efficiënte, effectieve en eerlijke rechtspraak? En hoe moeten we omgaan met de nadelen die gerechtelijke bemiddeling meebrengt? 

(meer…)

De kwaliteit van juridische oordelen


Thomas Schillemans
Ivo Giesen

Een relatief steeds groter deel van het werk van overheden bestaat uit het normeren, reguleren, toetsen en beoordelen van activiteiten die door andere actoren in private, publieke en semipublieke contexten worden uitgevoerd. In de publieke sector bestaat een keur aan dergelijke instanties wier taak het is om toe te zien op, en oordelen te vellen over, het werk en handelen van organisaties of individuen. Zo zijn er bijvoorbeeld negen inspecties aangesloten bij de Inspectieraad en er zijn zeven markttoezichthouders aangesloten bij het Markt toezichthouders beraad. En als het over (be)oordelen van anderen gaat, komt natuurlijk ook de rechterlijke macht in beeld. Al die instanties en personen hebben gemeen dat ze moeten oordelen over het werk of handelen van anderen; daarmee is de kwaliteit van hun individueel oordeelsvermogen cruciaal. In deze blog doen wij verslag van een experiment over verantwoording, bias en de kwaliteit van beoordelingen bij toezichthouders en in de rechtspraak. Hierna zal blijken dat de kwaliteit van het oordeel van professionele beoordelaars wordt vergroot als vooraf duidelijk is dat ze zich zullen moeten verantwoorden over hun beslissing.

En wat is nu het probleem? Het probleem is niet dat het er zo veel zijn. Het probleem is, schertsend gesteld, dat die professionals, inclusief de rechters, ook allemaal mensen zijn. Immers, het oordeelsvermogen van mensen is, zo leren de gedragswetenschappen, feilbaar en kwetsbaar. Het menselijk brein is, in de woorden van Kahneman a lazy machine jumping to conclusions. Onderzoek laat zien dat mensen de meeste beslissingen nemen met zo min mogelijk cognitieve inspanning. Dat heeft als voordeel dat we relatief veel dingen kunnen doen, dat we kunnen multi-tasken of op zijn minst schakel-serieel-tasken. Maar het heeft wel als nadeel dat we geneigd zijn om olifantenpaadjes te bewandelen in onze oordeelsvorming en veel informatie overslaan of beperkt waarnemen. Niet voor niets was ‘expect error’ één van de principes die Thaler en Sunstein  formuleerden over hoe mensen beslissingen nemen. Vertaald naar de context van toezicht en beoordeling is dat potentieel zorgwekkend: komt de beoordelaar die ook maar mens is, wel tot een correct oordeel?

(meer…)

Klimaatstaken, mag dat?

Tim Bleeker
Stefan Philipsen

Op vrijdag 3 april demonstreren jongeren over de hele wereld in het kader van ‘Fridays for future’ voor het klimaat. Ook in Nederland zullen tienduizenden scholieren hun onderwijsverplichtingen staken om onder schooltijd hun stem te laten horen. Maar kan dit zomaar? Voor alle middelbare scholieren geldt immers dat zij in beginsel leerplichtig zijn en naar school moeten. Wat weegt in dit soort gevallen zwaarder? De leerplicht of het demonstratierecht en het recht op een vrije meningsuiting? In deze blog bespreken we welke rechten, plichten en vrijheden zijn betrokken bij het klimaatstaken, en geven we antwoord op de vraag of het klimaatstaken (juridisch) is toegestaan. Daarbij richten wij ons primair op situaties waarin de leerling geen toestemming heeft voor de deelname aan de stakingen.

(meer…)

Waarom mensenrechtenvrije zones een bedreiging zijn voor het EHRM

© Yulia Orlova/HRC Memoria

 

Antoine Buyse

“Ik kondig het hierbij officieel aan voor alle mensenrechtenactivisten: Tsjetsjenië zal verboden terrein voor hen zijn, net zoals voor terroristen en extremisten”. Het zijn de woorden van de leider van de Russische deelrepubliek, Ramzan Kadyrov, in de zomer van 2018. Dat dit deel van de Kaukasus niet bepaald een walhalla is voor activisten zal wellicht niemand verbazen, maar in dit geval bleef het niet bij woorden. Nog geen jaar later, in maart 2019 veroordeelde een lokale rechtbank Oyub Titiev, werkzaam voor de mensenrechtenorganisatie Memorial, tot vier jaar opsluiting in een strafkolonie. De formele aanklacht was marihuanabezit, maar alom werd vermoed dat de drugs in zijn auto waren geplaatst door anderen om een aanleiding te hebben hem op te pakken. De arrestatie van de vooraanstaande activist bleef internationaal niet onopgemerkt. Zelfs het Europees Parlement riep op om hem vrij te laten en zag de arrestatie expliciet als deel van een bredere trend van aanvallen op en intimidatie van journalisten en mensenrechtenverdedigers.

(meer…)

Urgenda. Een pleidooi voor constitutioneel procesrecht


Jerfi Uzman

Recht draait op symboliek. En dus zetelen hoogste rechtscolleges vaak in statige gebouwen waar de grandeur van eeuwen rechtsvinding vanaf straalt. Dat geldt misschien minder voor de Hoge Raad, die het moet doen met een soort Raboregiokantoor. Maar het geldt zéker voor het Amerikaanse Hooggerechtshof. In dat gebouw staat een gedenksteen, met daarop, in gouden letters: ‘It is emphatically the province and duty of the judicial department to say what the law is’. Dat zinnetje afkomstig uit de klassieker Marbury v. Madison, was de afgelopen weken inzet van politiek debat. De directe aanleiding daarvoor vormde het Urgenda-arrest van de Hoge Raad. ‘Dikastocratie’ riep de één, terwijl anderen spraken van rechtsbescherming of toepassing van de wet. Eén ding is zeker. Met het arrest van de Hoge Raad eindigt het debat niet, het begint pas. Wat daarvan te denken?

(meer…)

Spiegel of lachspiegel? Over het EVRM en het Urgenda-arrest

 

Janneke Gerards

Op 20 december 2019 wees de Hoge Raad arrest in de Urgenda-zaak. Daarin bevestigde de Hoge Raad dat de Staat verplicht is om eind 2020 een reductie van broeikasgassen te realiseren van 25%. Politiek gezien is het afwachten hoe het nu verder gaat en of (en hoe) het kabinet erin slaagt om gevolg te geven aan de uitspraak. Ook is het afwachten wat er gaat gebeuren als het de Staat niet lukt om de nodige maatregelen te treffen om de CO2-uitstoot omlaag te brengen. Intussen is het arrest zelf een snoepwinkel voor juristen. Het arrest raakt vrijwel alle klassieke rechtsgebieden aan, van klassiek civiel procesrecht tot internationaal recht en staatsrecht. Ook het EVRM speelt een centrale rol in de uitspraak. Hieronder worden twee bijzonder interessante EVRM-punten uit de juridische snoepwinkel van Urgenda extra belicht: de rol van de adviesprocedure onder Protocol 16 EVRM en de manier waarop de Hoge Raad omgaat met het zogenaamde ‘spiegelbeginsel’ en de minimumbescherming van artikel 53 EVRM.

(meer…)

The International Criminal Court at 18 years: Things to Watch in 2020


Julie Fraser

The International Criminal Court (ICC) turns 18 years old in 2020. As such, we can look back on the Court’s ‘childhood’ and forward to its first year as an adult.  Like all childhoods, there have been ups and downs, successes and lessons learned. There have been four final convictions against individuals for crimes against humanity and war crimes, and reparations ordered for hundreds of victims in three cases. There have also been acquittals (most recently of Mr Gbagbo and Mr Ble Goude regarding crimes during post-election violence in Côte d’Ivoire) and cases terminated (such as those in the Kenya situation). The Court has drawn criticism for its lengthy and expensive trials, limited success rate, and faced allegations of politicisation and double-standards. While States continue to ratify the ICC’s Rome Statute (like Kiribati most recently), two States have withdrawn – Burundi and the Philippines. While criticism has, of course, come from those outside the Rome Statute system, in 2019 many of the Court’s greatest supporters raised their own critiques. Given this backdrop, five issues to follow in 2020 include: 1) an independent expert review of the ICC; 2) the election of a new Prosecutor and Judges; 3) investigations in Myanmar/Bangladesh and (potentially) Afghanistan; 4) conclusion of the cases against Mr Ongwen and Mr Ntaganda; and 5) the unexpected.

(meer…)